Miasto Denków

W dziejach Rzeczpospolitej, wiek XVI zapisał się dynamiką rozwoju gospodarczego. Wówczas to, wielu właścicieli dóbr ziemskich, dla polepszenia ich kondycji, decydowało się na założenie miast, licząc na zwiększenie dochodów. Wiemy, że tak też postąpił Stanisław Mnichowski dziedzic Mnichowa – dzisiejszego Mychowa, który postanowi założyć miasto Wielki Mnichów- dzisiejszy Denków.

- Skąd mamy tak obszerną wiedzę związaną z działalnością Stanisława Mnichowskiego i z  powstaniem nowego miasta Denkowa? - pytam Zbigniewa Pękalę historyka, regionalistę, przewodniczącego Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Ostrowieckiej.

-Potwierdzają to dwa dokumenty:  akt, prawo nadane Stanisławowi Mnichowskiemu przez króla Zygmunta Augusta do założenia miasta i akt formalnej lokacji tegoż miasta przez Stanisława Mnichowskiego, podpisane przez króla 3 stycznia 1564 roku w Warszawie, podczas obrad Sejmu Walnego.

Pierwszy z aktów był przyzwoleniem króla na założenie przez Stanisław Mnichowskiego w swoich dobrach dziedzicznych położonych nad rzeką Kamienną, miasta zwanego Wielki Mnichów – bo taką nazwę początkowo nosił dzisiejszy Denków. Drugi zaś z aktów – dokument lokacji miasta, określał jego przestrzenną i urbanistyczną formę, rynek, ulice, kwartały zabudowy oraz normował strukturę społeczną i organizacyjną miasta. Nadawał też przywileje i prawa jego mieszkańcom. Dodajmy, co było wówczas bardzo istotne, tworzył społeczność ludzi wolnych, społeczność obywatelską.

- Podobno w przypadku Denkowa, zachowały się wspomniane przez pana dokumenty?

-Tak. Są przechowywane w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie, w zbiorze kronik koronnych. Denków ma więc mocne i niepodważalne dokumenty na swoje dziedzictwo.

Król, chcąc zapewnić rozwój miasta i objąć jego mieszkańców, a także przedmieścia szczególną łaską, ustanowił dwa jarmarki rocznie - jeden na św. Jana Chrzciciela, 24 czerwca, a drugi na św. Stanisława - 27 września, a także targ cotygodniowy. Wyraził też wolę, aby odbywały się one na wzór innych miast Królestwa i i przebiegały w taki sposób, iżby uczestniczyli w nich wszyscy ludzie płci obojga, wszelkiego stanu i kondycji. „Niech będą ustanowione korzystne warunki do sprzedawania i kupowania, wymiany rzeczy za rzecz i towaru za towar, do wszelkiego handlu” – czytamy w tym dokumencie.

 Król zapewnił też  prawo do przybywania i wyjazdu z miasta. Zapewnił wolność dla wszystkich jego mieszkańców, aby jak największa ilość ludzi napłynęła do tegoż miasta i aby budowali tu swoje domy i osiedlali się.

Tworzyła się struktura miejska i społeczność obywatelska, która rządziła się swoimi prawami. O najważniejszych sprawach miasta decydował samorząd. ,Rozwijało się rzemiosło, część mieszkańców żyła z handlu i dodatkowo z rolnictwa.

- Dziś kojarzymy Denków z rynkiem z przyległymi ulicami, kościołem, szkołą i rejonem cmentarza. Jak wyglądało dawne miasto?

-Średniowieczne miasta, a do takich należał Denków, obejmowały zurbanizowane centra skupione wokół rynku, siatki ulic oraz terytoria miejskie: ogrody, pola, łąki, lasy przynależne mieszczanom, którzy nie tylko byli kupcami czy rzemieślnikami, ale wielu z nich zajmowało się również uprawą roli w obrębie swoich działek i pól.

A zatem, historyczny Denków to znaczne terytorium – w spojrzeniu współczesnym to wschodnia część miasta Ostrowca Świętokrzyskiego, stanowiąca jedną czwartą jego obszaru, część obecnych osiedli Koszary, Las, Rosochy oraz prawie cała strefa przemysłowa wraz z Hutą Celsą, której osią funkcjonalną jest ulica Jana Samsonowicza znajdująca się w granicach Denkowa.

Ten aport uprzemysłowionego Denkowa, stanowi dziś dla miasta znaczące źródło dochodów do miejskiego budżetu z podatków od firm, zakładów, rożnego rodzaju składów i magazynów.

-W latach rozbiorów, już po Powstaniu Styczniowym 1863-1864, Denków dotknęły represje carskiej Rosji .Jaki miały one wpływ na przyszłość tego ośrodka?

-Denków, w ramach represji za wsparcie powstania, w tym za pomoc oddziałom Dionizego Czachowskiego, decyzją cara Rosji Aleksandra II Samowładcy Wszech Rusi, Królestwa Polskiego zostało pozbawione praw miejskich. Nastąpiło to na zasadzie Najwyższego ukazu cara z dnia 1 czerwca 1869 roku, którym postanowiono: miasto Denków zamienić na osadę i z dniem 1 stycznia 1870 roku przyłączyć  do gminy Częstocice. W praktyce wolni i samorządni obywatele miasta Denkowa stali się z dnia nadzień włościanami pozbawionymi praw samostanowienia. Zahamowało to też rozwój miasta na dziesięciolecia.

W roku 1954 w ramach tworzenia nowej struktury administracyjnej miasta Ostrowca Świętokrzyskiego, Denków znalazł się w jego granicach. Dawne miasto Denków z własną historią i własną tożsamością, zachowaną przestrzenią urbanistyczną, funkcjonalną i społeczną jest moim zdaniem prawdziwą perłą dziedzictwa historycznego i kulturowego Ostrowca Świętokrzyskiego – podkreśla Zbigniew Pękala.

- Dziękuję za rozmowę.

K. Florys