Czy uda się odtworzyć historyczną kompozycję parku w Częstocicach?

Dla niektórych lektura wydanej w ubiegłym roku książki „Nie tylko moje życie. Wspomnienia Antoniego hrabiego Wielopolskiego” była szczególna. Nie dziwimy się, bo dwutomowa publikacja jest obszernym zapisem wspomnień również tych związanych z Ostrowcem i Częstocicami. Lektura okazała się do tego stopnia wyjątkowa, że radny Artur Zawadzki zaapelował w swej interpelacji o podjęcie współpracy między urzędem miasta, a starostwem powiatowym w celu odtworzenia historycznej kompozycji parku – założenia pałacowo-parkowego dawniej Wielopolskich w Częstocicach. O ile jednak samorząd by chciał, aby tak się stało, o tyle urzędnicy mówią o obiektywnych problemach.

Szczególna strefa ochrony konserwatorskiej

 Po pierwsze, park w zespole pałacowo-parkowym zlokalizowany jest na działkach stanowiących własność gminy i powiatu i dlatego niezbędna wydaje się synchronizacja działań. Poza tym, park w zespole pałacowo-parkowym wpisany jest do rejestru zabytków województwa świętokrzyskiego prowadzonego przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach. Niezbędne byłoby więc ujednolicenie tytułów prawnych do działek stanowiących funkcjonalnie całość gospodarczą, objętych łączną ochroną konserwatorską.

Po drugie, przedsięwzięcie „Zagospodarowanie na terenie parku przy Pałacu Wielopolskich w Częstocicach” znajduje się w Gminnym Programie Rewitalizacji Miasta Ostrowca Świętokrzyskiego przyjętym uchwałą z dnia 30 listopada 2023 r. Termin realizacji zadania wskazany jest na lata 2024-2026, natomiast szacunkowy koszt realizacji wynosi 3 mln zł. Jako podmiot realizujący wskazany jest powiat ostrowiecki, a konkretnie Muzeum Historyczno- Archeologiczne w Ostrowcu Świętokrzyskim i obejmuje on teren bezpośrednio zlokalizowany przy Pałacu Wielopolskich. Drugim przedsięwzięciem, które znajduje się w Gminnym Programie Rewitalizacji jest „Rewitalizacja i rozwój terenów zieleni miejskiej w Ostrowcu Świętokrzyskim, które to wskazuje Park Pałacowy w Częstocicach jako potencjalny teren do zagospodarowania w latach 2024-2030.

Po trzecie, jeśli tylko udałoby się przygotować program funkcjonalno-użytkowy lub dokumentację projektową na realizację przedsięwzięcia, to trzeba byłoby pozyskać środki zewnętrzne na realizację robót budowlanych.

Po czwarte, wspomniane działki znajdują się w granicach „strefy ścisłej ochrony konserwatorskiej”, w granicach: „obszaru archeologicznego” oraz „strefy ochrony archeologicznej biernej”, w skład której wchodzą punkt osadniczy wczesnoneolityczny, osada amfor kulistych epoki neolitu, osada kultury przeworskiej wczesnego okresu wpływów rzymskich, piecowisko dymarskie kultury przeworskiej wczesnego okresu wpływów rzymskich, dwór i folwark z XVI-XIX wieku.

Po piąte, ze względu na ścisłą ochronę konserwatorską istnieją nakazy zachowanie historycznego układu urbanistycznego i charakteru architektonicznego zespołu pałacowo – parkowego, a wszelkie roboty budowlane związane z naruszeniem elementów konstrukcyjnych lub z przekształceniem zewnętrznego wyglądu obiektów o wartościach historycznych należy uzgodnić z właściwym organem do spraw ochrony zabytków. Przepisy wprowadzają obowiązek zachowania minimum 70% istniejącej zieleni wysokiej z dopuszczeniem jej wymiany w granicach 30% na warunkach określonych w ustaleniach szczegółowych planu.

Park zaprojektował ogrodnik z Wiednia

Zespół pałacowo-parkowy w Częstocicach powstał w latach siedemdziesiątych XIX wieku w efekcie działalności gospodarczej Antoniego Edwarda Fraenkla jako centrum majątku częstocicko-ostrowieckiego złożonego z folwarków rolnych, obszarów leśnych oraz zakładów przemysłowych. Dobra te w 1880 roku kupił Władysław Laski i przekazał w darze córce Marii. Po ślubie Marii z Zygmuntem Wielopolskim w 1885 roku weszły w skład majętności Wielopolskich. Trwało to do okresu międzywojennego aż Maria Wielopolska przystąpiła do likwidacji majątku.

Zespół pałacowo-parkowy został zaprojektowany w 1871 roku przez Leonardo Marconiego, a otaczający go park o charakterze krajobrazowym zaprojektowany został przez specjalistę – ogrodnika sprowadzonego z Wiednia. Założeniem, programem i formą pałac przetrwał do lat międzywojennych. Mieścił się w nim hotel dla właścicieli przedsiębiorstwa i resursa dla kadry. Mówiło się, że właśnie tu kwitło życie kulturalne przedwojennego Ostrowca. Podczas wojny w piwnicach pałacu żołnierze AK produkowali granaty. Kiedy w połowie 1944 roku Niemcy zajęli pałac urządzili w nim szpital wojskowy.

Dewastacja i destrukcja

Po wojnie w Pałacu Wielopolskich, który z biegiem lat ulegał dewastacji, funkcjonowała szkoła podstawowa, a później nawet przedszkole. W dolnej części parku pobudowano kilka baraków tworząc enklawę osiedla. W jednym z nich mieściło się kino „Bajka”. W sąsiedztwie stanął pawilon sklepu. Od 1959 do 1963 roku pałac stał opustoszały, aż dyrekcja huty przekazała go miastu, które dokładnie 3 grudnia 1966 roku otworzyło w nim podwoje Muzeum Regionalnego. Wraz z parkiem, jako zespół pałacowy, obiekt w 1975 roku został wpisany na listę zabytków. Dolną część parku, po likwidacji osiedla barakowego wskutek powodzi i wylania Modły, zagospodarowano jako park osiedlowy Częstocice. Dokonano także podziału działek, które dziś są przypisane gminie i powiatowi. Później dawny zespół pałacowo-parkowy został ogrodzony metalowym płotem. Elementy parku - cztery dęby i aleja grabowa pozostały poza ogrodzeniem. Powstał również chodnik dla pieszych od ulicy Świętokrzyskiej do pałacu. Wszystko to spowodowało destrukcję dawnego zespołu pałacowo-parkowego w Częstocicach.

-Wizualizując strukturę parku w oparciu przede wszystkim o wspomnienia Antoniego hrabiego Wielopolskiego musimy pamiętać, że ówczesny park i cała jego kompozycja pałacowo-parkowa zaliczała się do grupy założeń o wyjątkowych walorach, dlatego odtworzenie historycznej kompozycji parku jest w pełni zasadne. To szansa na przywrócenie dziedzictwa kulturowego w strukturze urbanistycznej i historycznej Ostrowca Świętokrzyskiego. Zespół pałacowo-parkowy mógłby stać się wizytówką nie tylko miasta i regionu, ale i kraju – podkreśla radny Artur Zawadzki.

Rekonstrukcja drogi dojazdowej do pałacu, ścieżki spacerowe i klomby

W ubiegłym roku Muzeum Historyczno-Archeologiczne otrzymało dofinansowanie na prace służące ekspozycji elementów zabytkowego układu parkowego przy Pałacu Wielopolskich w Ostrowcu Świętokrzyskim – Częstocicach w kwocie 3,42 mln zł.  W ramach prac w parku zostanie wykonany remont zarówno ciągów pieszych, ale też i drogi dojazdowej do pałacu. W oryginale była ona wykonana z granitowego bruku, który kiedyś został przykryty asfaltem. Druga część projektu dotyczy zagospodarowania obszaru za pałacem. Wokół tarasu zostanie przygotowany plac z przeznaczeniem na organizację imprez plenerowych, a  północna część samego parku ma być przygotowana dla odwiedzających. Będą tam ścieżki spacerowe i klomby. Z kolei południowa część zostanie przeznaczona na działania związane z bioróżnorodnością. Ma się tam znaleźć ostoja dla roślin, zwierząt, które zamieszkują przypałacowy park.