Częstocice od 1418 roku były wsią, późniejszą własnością m.in. Szydłowieckiego, Radziwiłła ?Sierotki?, Tworowskiego, Ostrogskiego. W XVIII wieku funkcjonował tu browar i gorzelnia. Rozwój tej dzisiejszej dzielnicy Ostrowca nabrał tempa, kiedy na początku XIX wybudowano w niej pierwszą na terenie Królestwa Polskiego cukrownię. Stała się osadą fabryczną, a prawdziwego blasku nabrała kiedy na miejscu starego dworka stanął dzisiejszy Pałac Wielopolskich. Teraz jest wielka szansa na to, że tak wrośnięty w historię Częstocic i Ostrowca pałac zostanie gruntownie odremontowany. Niektórzy żartują, że trzeba wymyślić jeszcze jakiegoś ducha, stworzyć legendę miejsca, a pałac stanie się turystyczną Mekką, bo? - jak to było? ??każdy pałac ma swoje tajem­ni­ce, bo chociaż za­mie­szkują go szlachet­ni ludzie,  to nie są wolni od pokus??

No dobrze, a co było zanim stanął pałac w Częstocicach?

Śmiało możemy mówić o pradziejach Częstocic. Przeprowadzone w ubiegłym roku wokół pałacu badania archeologiczne pod kierunkiem Artura Jedynaka ujawniły ciekawy fragment podstawy kamiennej, związanej prawdopodobnie z dawnym folwarkiem oraz liczne obiekty z czasów rzymskich i nowożytnych. Archeolodzy natrafili także na zabytki pochodzące z epoki kamienia, ceramikę i zabytki krzemienne. W sumie odkryli trzy poziomy osadnicze.

Pierwsza z eksplorowanych warstw odsłoniła fundamenty XVII - wiecznego folwarku. Otaczał go dwór, który stał albo w miejscu dzisiejszego Pałacu Wielopolskich, albo w jego najbliższym sąsiedztwie. Archeolodzy dokopali się do fragmentu zabudowy folwarcznej z kamiennej podmurówki i śladami słupów drewnianych. To była rzadko występująca tzw. konstrukcja przysłupowa, którą np. imituje nowoczesny budynek na Krzemionkach. Drewniana ściana folwarku była wykonana w konstrukcji zrębowej na podmurówce kamiennej, natomiast przylegający do niej dach opierał się słupach. Ze ściany pozostała podwalina z trzema słupami drewnianymi o średnicy 40 cm.  Archeolodzy twierdzą, że stał tu duży budynek o przeznaczeniu gospodarczym. Wykopalisku towarzyszyła jama, związana z czasem budowy pałacu. Znaleziono w niej kafle ceramiczne, szklane butelki, fragmenty kieliszków.

Druga z eksplorowanych warstw odsłoniła duży obiekt gospodarczy, albo gospodarczo - mieszkalny z czasów rzymskich, czyli pierwszych wieków naszej ery. Archeolodzy wykopali  sporo przedmiotów, związanych z życiem codziennym ? odpadki konsumpcyjne, ceramikę, fragmenty dużych naczyń o pojemności kilkudziesięciu litrów, które służyły do przenoszenia wody lub przechowywania ziarna, a także drobinki przedmiotów metalowych, aczkolwiek mocno skorodowanych. Niewykluczone, że ślady wskazują na funkcjonowanie w tym miejscu zadaszonej drewnianą konstrukcją kuchni. Obok funkcjonował obiekt przemysłowy, prawdopodobnie związany z produkcją żelaza. Świadczą o tym odnalezione żużle miseczkowate, powstałe po obróbce żelaza przez kowala.

Trzecia z eksplorowanych warstw wyłoniła z kolei niewielki obiekt, związany z kulturą amfor kulistych, charakterystyczną dla czasów neolitu. Można sobie wyobrazić, że nad wykopaną przez archeologów jamą siedział sobie kamieniarz łupiący krzemień i przygotowujący siekierę do stanu użytkowego. Świadectwem są odnalezione liczne łupki. Po pracy kamieniarza pozostało samo ostrze siekiery.

O Częstocicach, jako miejscu spotkań i wymiany dokumentów, wzmiankowano jest w średniowiecznych źródłach historycznych. Wszystko wskazuje, że na to, że ludzie związani z kopalniami krzemienia byli pierwszymi osadnikami tej dzisiejszej dzielnicy Ostrowca. To w tym miejscu górnicy krzemionkowscy rozpoczęli sekwencję osadniczą, niedaleko dzisiejszej rzeki Modły. Trudno jednak mówić o jakimś masowym przetwórstwie krzemiennym. To była osada, zajmująca obszar trzech, czterech hektarów, położona w granicach obecnego parku i rozciągająca się w stronę cukrowni, w której dysponowano krzemieniem raczej do własnego użytku. Archeolodzy mają więc, gdzie kopać, tym bardziej, że w planach jest rewitalizacja parku w Częstocicach.

Pałac jako wiano

Pałac Wielopolskich świetnie wpisuje się w historię Częstocic. Jego budowę rozpoczęto w latach osiemdziesiątych XIX wieku na zlecenie właściciela Domu Handlowego Warszawie Antoniego Edwarda Fraenkela. Pałac został zaprojektowany przez Leandro Jana Ludwika Marconiego. Budowano go w latach 1887-1899 na miejscu starego drewnianego dworu istniejącego do połowy XIX wieku.

?php>

?php>

Maria Wielopolska z synem Józefem (1887 r.) oraz Zygmunt Wielopolski na tarasie pałacu (1914 r.)?php>

Wznoszenie pałacu zakończył warszawski bankier Władysław Laski, który był kolejnym właścicielem dóbr ostrowieckich. Pałac był wianem dla jego córki Marii, która w 1886 roku wzięła ślub z hrabią Zygmuntem Wielopolskim, ziemianinem i politykiem. Od tego czasu pałac stał się siedzibą Wielopolskich i tworzył wraz z Pałacem Myśliwskim na dzisiejszej Kuźni swoiste centrum życia gospodarczego i kulturalnego. Maria i Zygmunt mieli czwórkę dzieci: Władysława, Józefa, Aleksandra i Marię Stefanię. W murach Pałacu Wielopolskich przewijali się sławni ludzie. W 1920 roku w Częstocicach goszczono generała Maxime Weyganda i ówczesnego kapitana Charlesa de Gaulle, późniejszego prezydenta Francji.

Hotel, montownia granatów, szpital, szkoła, muzeum

Po śmierci męża w 1931 roku Maria Wielopolska sprzedała pałac wraz z parkiem Zakładom Ostrowieckim. Mieścił się w nim hotel dla właścicieli przedsiębiorstwa i resursa dla kadry. Mówiło się, że właśnie tu kwitło życie kulturalne przedwojennego Ostrowca. Podczas wojny w piwnicach pałacu żołnierze AK produkowali granaty.

?php>

?php>

Bal karnawałowy. Lata 30. XX wieku?php>

Kiedy w połowie 1944 roku Niemcy zajęli pałac urządzili w nim szpital wojskowy. Po wojnie w Pałacu Wielopolskich, który z biegiem lat ulegał dewastacji, funkcjonowała szkoła podstawowa, a później nawet przedszkole. Od 1959 do 1963 roku stał opustoszały, aż dyrekcja huty przekazała go miastu, które dokładnie 3 grudnia 1966 roku otworzyło w nim podwoje Muzeum Regionalnego. Wraz z parkiem, jako zespół pałacowy, obiekt w 1975 roku został wpisany na listę zabytków.

Perła klasycyzmu

?php>

?php>

Elewacja frontowa. Lata 30. XX wieku?php>

Architekci podkreślają, że projektant Pałacu Wielopolskich czerpał pomysły z wielu stylów. Mówimy więc o nim, jako budowli eklektycznej, nawiązującej do stylu klasycystycznego. Co ciekawe, kubatura jego pomieszczeń sięga 8200 metrów sześciennych. W muzealnym przewodniku możemy wyczytać, że fasada pałacu charakteryzuje się przejrzystością i harmonią, a uwagę przykuwa portyk podjazdowy zwieńczony trójkątnym frontonem, wspartym na ośmiu toskańskich kolumnach. Na ścianie frontowej umieszczono herby właścicieli pałacu - Wielopolskich (Starykoń) i Laskich (herbu własnego). Od strony południowej usytuowany jest parterowy taras z dwoma balkonami.

?php>

?php>

Elewacja ogrodowa. Lata 30. XX wieku?php>

O ile pałac niewiele się zmienił z zewnątrz, o tyle wewnątrz już tak. Stało się to po adaptacji pomieszczeń na potrzeby muzeum. Ostrowczanie pałac poznają już od najmłodszych lat, zwiedzając muzeum, podziwiając wystawy, a także uczestnicząc w zajęciach edukacyjnych. Na parterze, w obecnym pokoju dyrektora placówki mieścił się dawniej gabinet właściciela, a w szatni i kasie urządzona była biblioteka pałacowa. Na parterze pierwotnie urządzone były sale balowe i jadalnia. Dziś jedna z nich nazywana jest ?kominkową? z racji wybudowania w niej kominka. W niegdysiejszych piwnicach pałacowych urządzono magazyny i pomieszczenia gospodarcze oraz sale do zajęć muzealnych. Jeszcze większej metamorfozie uległo piętro pałacu, na którym praktycznie w stanie pierwotnym pozostały jedynie ściany nośne.

?php>

?php>

Lipa drobnolistna Maria - pomnik przyrody?php>

Cechą charakterystyczną zespołu pałacowego był zajmujący powierzchnię ponad 2,5 hektarów ogród. Niestety, obecnie znajdujący się w opłakanym stanie. Został zaprojektowany na bazie układu geometrycznego ze skromną dekoracją rzeźb i nasadzeniami wkomponowanymi w naturalny krajobraz. W parku rosną kasztanowce, modrzewie, wiązy, dęby, lipy, cisy i graby. Oczywiście największą duma jest ponad 170-letnia lipa drobnolistna "Maria", ustanowiona w 2008 roku Pomnikiem Przyrody. Obwód jej pnia wynosi 392 centymetry, wysokość 14 metrów. Imię "Maria" nadano drzewu w 2014 roku na cześć Marii hr. Wielopolskiej.

Powtórne narodziny

Muzeum Historyczno-Archeologiczne w Ostrowcu Świętokrzyskim 4 maja złożyło wniosek aplikacyjny o dofinansowanie z Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko projektu ?Zwiększenie dostępności do Muzeum Historyczno-Archeologicznego w Ostrowcu Świętokrzyskim poprzez poprawę infrastruktury Muzeum Archeologicznego i Rezerwatu Krzemionki oraz Pałacu Wielopolskich?. Wartość całego projektu to dokładnie 11 mln 165 tys. zł i będzie on realizowany w latach 2017 -2019.

Pozyskanie tych środków pozwoli w Pałacu Wielopolskich na wykonanie elewacji, renowację tynków, a także osuszenie fundamentów i przeprowadzenie remontu dachu. W pałacu planuje się również modernizację instalacji centralnego ogrzewania i wodno-kanalizacyjnej oraz roboty przy fundamentach, ścianach i schodach, a także remont tarasów, wykonanie nowej instalacji elektrycznej i alarmowej z monitoringiem wizyjnym, przebudowę wnętrz, remont podłóg i wymianę wewnętrznej stolarki drzwiowej.

Zmienić się ma także otoczenie parku. W ogrodzie wycięte zostaną iglaki, a ogród urządzony zostanie na modłę angielską. Urządzona zostanie także weranda, na której latem będzie można urządzać koncerty muzyczne. W parku mają być wykonane m.in. drogi i ciągi piesze z montażem ścieżki edukacyjnej. Magnesem dla turystów może okazać się przygotowanie ekspozycji dymarek w parku Pałacu Wielopolskich, które zostały zasypane. Planuje się je odkopać, osłonić przezroczystym materiałem, jak szkło czy plastik i zabudować wiatą. Będzie to niewątpliwa, dodatkowa atrakcja muzeum.

O tym, czy środki na remonty w Pałacu Wielopolskich nasze muzeum otrzyma przekonamy się już za miesiąc, zaś o tym, czy w ogóle przejdzie tylko lifting, czy też gruntowaną modernizację będziemy mogli napisać za niespełna trzy lata.

fot. Muzeum Historyczno - Archeologiczne w Ostrowcu Świętokrzyskim